Overprikkeling op de werkvloer: wat het is, waarom het toeneemt en wat je eraan kunt doen

Je collega is overprikkeld. Een term die je tegenwoordig om de oren lijkt te vliegen. Maar wat is overprikkeling eigenlijk? Is het een hype, een generatie-dingetje, of iets wat er altijd al was maar nu pas een naam heeft gekregen?

Bij ANTRE horen we de term ook geregeld terug van de community. Daarnaast krijgen we deze vraag steeds vaker, zowel van individuen als organisaties. Daarom lees je in deze blog:

1. Wat zijn prikkels?

2. Drie vormen van overprikkeling op de werkvloer

3. Overprikkeling of overweldiging: wat is het verschil?

4. Waarom neemt overprikkeling op de werkvloer toe?

5. Wat kun je doen als werkgever of collega?

Wat zijn prikkels?

Prikkels zijn stukjes informatie die via je zintuigen binnenkomen. Hierbij kan je denken aan: de tl-verlichting op kantoor, het geroezemoes van de kantoortuin of het chemische luchtje van de schoonmaak.

Maar wat gebeurt er daarna? Zodra een prikkel binnenkomt, gaat je brein aan het werk. Het vergelijkt de nieuwe informatie met wat het al weet. Bijvoorbeeld: is dit geluid gevaarlijk of niet? Ken ik deze stem? Moet ik hierop reageren?

Dit gebeurt grotendeels onbewust, via het werkgeheugen. Dat is het deel van je brein dat tijdelijk informatie vasthoudt en combineert: nieuwe input wordt gekoppeld aan bestaande kennis, herinneringen en emoties.

Stel dat iemand je iets vraagt tijdens een drukke vergadering. Je brein verwerkt de vraag, haalt op wat je erover weet, checkt hoe je je voelt, schat in wat de ander verwacht, en formuleert een antwoord. Dat alles tegelijk.

Stel je voor dat je brein een bureau is. Elke prikkel is een post-it. Zolang het bureau overzichtelijk is, werk je moeiteloos. Maar op een gegeven moment liggen er zoveel post-its dat je niet meer weet waar je moet beginnen. Je kunt niets meer vinden.

Bij iedereen gaat dit op een andere manier. Sommige mensen zijn gevoeliger voor prikkels, maar voor iedereen kost het verwerken van prikkels cognitieve capaciteit. En iedereen heeft een grens. Als die grens bereikt wordt, noemen we dat overprikkeling.

Drie vormen van overprikkeling op de werkvoer

Overprikkeling is niet één ding. Er zijn drie vormen die elkaar kunnen overlappen en versterken:

1. Sensorische overprikkeling

Dit is de meest herkenbare vorm. Het gaat om prikkels die via de zintuigen binnenkomen: tl-verlichting, achtergrondgeluid, sterke geuren, drukke omgevingen.

Voor mensen met ADHD of autisme is sensorische overprikkeling vaak het meest uitgesproken, omdat het brein moeite heeft met het filteren van irrelevante prikkels. Maar ook mensen zonder neurodivergent brein kunnen hier last van hebben.

2. Emotionele overprikkeling

Emoties en sociale situaties kosten ook verwerkingscapaciteit, zoals: een pittig gesprek met een collega, een volle vergadering, aanhoudende werkdruk of het gevoel niet gezien te worden.

Al deze ervaringen laten een spoor achter in je verwerkingssysteem. Emotionele overprikkeling is minder zichtbaar dan de sensorische variant, maar niet minder zwaar.

3. Cognitieve overprikkeling

Te veel beslissingen tegelijk, een constante stroom van mail en berichten, schakelen tussen taken en vergaderingen. Cognitieve overprikkeling ontstaat wanneer de informatieverwerking het tempo van de omgeving niet meer kan bijhouden.

Digitalisering en constante bereikbaarheid speelt hier een grote rol in.

Overprikkeling of overweldiging: wat is het verschil?

De twee termen worden vaak door elkaar gebruikt, maar er zit een nuanceverschil in.

Overprikkeling is primair een reactie van het zenuwstelsel op te veel input.

Het systeem raakt overbelast door prikkels van buitenaf, of die nu sensorisch, emotioneel of cognitief zijn. Signalen kunnen zijn: vermoeidheid, prikkelbaarheid, hoofdpijn, concentratieproblemen en de behoefte om je terug te trekken.

Overweldiging is meer een innerlijke toestand. Je wordt overmand door alles wat er in je leven of hoofd speelt.

Signalen van overweldiging kunnen zijn: chaos in je gedachten, emotionele uitputting, het gevoel de grip te verliezen. De oorzaak ligt minder bij prikkels van buitenaf en meer bij de hoeveelheid van wat er intern verwerkt moet worden.

In de praktijk lopen ze vaak samen. Wie structureel overprikkeld raakt, raakt uiteindelijk ook overweldigd. Wie overweldigd is, heeft een lagere drempel voor overprikkeling. Het zijn twee kanten van hetzelfde probleem: een systeem dat meer verwerkt dan het aankan.

Waarom neemt overprikkeling op de werkvloer toe?

Overprikkeling is geen nieuw fenomeen, maar de omstandigheden waarin we werken maken het steeds waarschijnlijker. Open kantoren, schermen, notificaties, hybride werken waarbij de grens tussen werk en privé vervaagt. En een verwachting van bereikbaarheid die zelden hardop uitgesproken wordt, maar wel degelijk gevoeld wordt.

Ieder brein is uniek en verwerkt informatie op een eigen manier. Sommige mensen zijn gevoeliger voor prikkels dan andere. Bij ADHD is er moeite met het filteren van irrelevante prikkels, omdat het brein anders is georganiseerd. Maar mensen met een neurotypisch brein kunnen net zo goed de grens bereiken. De omgeving bepaalt mee hoe groot de belasting is.

Wat kun je doen als werkgever of collega?

Kleine aanpassingen maken al verschil. Denk aan rustige werkplekken naast de open kantoortuin, de mogelijkheid om ongestoord te werken, en een cultuur waarin pauze nemen normaal is. Thuiswerken is voor veel neurodivergenten een uitkomst, mede vanwege de mogelijkheid om de eigen omgeving af te stemmen op wat het brein nodig heeft.

Maar de oplossing ligt niet alleen bij het individu. Overprikkeling is ook een organisatievraagstuk. Welke prikkels bouw je in, en welke kun je wegnemen?

Neurodiversiteit helpen begrijpen en benutten is de kern van wat ANTRE doet. We bouwen aan een grote community die taal geeft aan wat de wetenschap al weet, met aandacht voor het individu, de organisatie en de maatschappij. Sluit je aan bij de community of schrijf je in voor de nieuwsbrief via de footer.

Get in touch